20.12.2025 - 21:08
YAYINLANMANesneleri, somut olmayan kavramları adlandırmada Türkçemizin kıvraklığına, zekâsına hayranım. Uzunca bir süredir gecenin gündüzle savaşında nihayet 21 Aralık’ta gündüzün galip gelmesiyle yeni bir devrin başlangıcına, Türkçemiz “gün dönümü” kıvamında bir tamlamayla ad vermiş.
Gecenin galip geldiği gün dönümü de var ancak İslamiyet’ten önce Türkler gündüzün galibiyetine sevinmiş, onu bayram etmiş. Nar ve doğan sözcükleriyle, “doğan güneş” anlamına gelen “Nardugan” bileşiği türetmiş. Bayramın adı yapmış bu sözcüğü. Gün cinsinden gün dönümü geneline uzayan yolculuk, “Nardugan”da bayram olmuş.
***
Bugün Bodrum’un Gündoğan mahallesinde 2010 yılından bu yana 21 Aralık’ta, kış gün dönümünde kutlanan ata bayramı asıl konumuz olmamakla birlikte bu özel günü okurlarıma hatırlatmak istedim. Gelelim Türkçemizin “gün” özelinde yaptığı yeniliklere, evliliklere; ilgi kurarak, benzetme yaparak başka kavramlara ev sahipliği yapmasına ve atalar sözlerine inci olmasına…
Yalın olarak kullanıldığında bazen geceden sonraki zamana bazen yirmi dört saatlik zaman dilimine bazen ışık kaynağımıza isim oluverir gün sözcüğü dilimizde. “Gündüz”, “üç gün sonra”, “gün doğarken” sözlerinde sırasıyla bu anlamları buluyoruz. “Keşke bu günleri görmeseydim…” de zaman, “Anneler Günü” söz öbeğinde kutlanılacak ya da anılacak önemli günler için yerini almıştır bu sıcak sözcüğümüz. Misafir ağırlamak için yapılan toplantıyı tanımlamada da yardımcımızdır “Bir sonraki gün sırası kimde?” sorusunda.
***
Adlandırmaya açık olan bu sevimli sözcük, kimi eklentilerle yüzünü yeniliğe çevirir: Gündüz ve güneşin yanında bazen hatıra defterimiz olur adına günce deriz, günlük deriz; günün konusuna, şimdiki habere ad olur, güncel diye isimlendiririz. Dahası sözcüğümüzle gündelik, gündelikçi, güney, gündem, günlemek, günlü, günsüz… kavramları belirleriz.
Şairin “Ana sütü gibi berrak, ana sütü gibi temiz” sözü türkülerimize için söylenmiş ama Türkçemize de yakışıyor. E, türkülerimiz de deyişlerini Türkçemizle sese dönüştürüyor ya!
Gün sözcüğünü o kadar benimsemiş, sevmişiz ki ondan bileşikler yaparak çocuklarımıza isimler vermişiz. İlgün, Nilgün, Günsu, Güner… kızlarımıza; Günay, Güney, Ergün, Özgün oğullarımıza. Hele bir akrabamın ismi Gündegül. Sevimlilik, zarafet ve dua hepsini barındırıyor.
***
Grup zamanına günindi; Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu noktaya günberi; yer yörüngesinin Güneş’e en uzak bulunduğu noktaya günöte adını koymuşuz. Bir gün ara ile zamanlamasına günaşırı; gece kalmadan aynı gün dönmek üzereye günübirlik; birçok hayat deneyimi bulunan insanlara güngörmüş; sabahları selamlaşmak için ya da yeni mi farkına vardın anlamında dokundurmaya günaydın demişiz.
***
Türkçemizin inceliği bu işte, bir sözcükten nice anlamlar yapmışız. Gruplamalarla devam edelim: İyi gün dostu diyerek dostlarının sıkıntılı zamanlarında onlardan kaçan kimseyi; kara gün diyerek üzüntülü, sıkıntılı zamanları; iş günü diyerek tatil günleri dışında kalan, çalışılmak üzere yasayla belirlenmiş olan günü kastetmişiz. Günün adamı diyerek o günlerde sözü çok edilen kişiyi; kabul günü diyerek ev hanımlarının konuk ağırladığı belirli günü; ana baba günü diyerek kargaşa içindeki kalabalığı belirtmişiz.
Gün yüzü görmemek, deyimlerimize; günlerden bir gün, tabirlerimize; gün geçer, kin geçmez atasözlerimize örnek olsun.
21 Aralık Nardugan Bayramı, kış gün dönümü derken gün sözcüğünden hareket ederek Türkçemizin aydınlığında bir yolculuk oldu yazımız. Bizi biz yapan dilimizin, tadına doyum olmaz nice mecazlarına, deyimlerine, tabirlerine, atasözlerine anlam katan sözcüklerimiz var. İncilerden kimileriyle yine yolculuk yaparız inşallah. Gün ola harman ola…
20.03.2026 - 21:06
10.03.2026 - 21:14
28.02.2026 - 21:15
20.02.2026 - 21:03
10.02.2026 - 21:19
31.01.2026 - 21:49
22.01.2026 - 21:17
10.01.2026 - 21:25
30.12.2025 - 21:19
10.12.2025 - 21:18
27.11.2025 - 21:04
17.11.2025 - 21:05
07.11.2025 - 21:08
27.10.2025 - 21:08
17.10.2025 - 21:28
07.10.2025 - 21:35
27.09.2025 - 21:10
07.09.2025 - 21:10
27.08.2025 - 21:07
16.08.2025 - 21:08
08.08.2025 - 21:36
27.07.2025 - 20:58
17.07.2025 - 20:25
07.07.2025 - 21:18
27.06.2025 - 21:13
16.06.2025 - 19:33
07.06.2025 - 21:08
27.05.2025 - 21:08
18.05.2025 - 21:09
07.05.2025 - 21:11
28.04.2025 - 21:06
17.04.2025 - 06:00
07.04.2025 - 06:00
27.03.2025 - 06:00
17.03.2025 - 06:00
07.03.2025 - 06:00
28.02.2025 - 06:00
18.02.2025 - 06:00
08.02.2025 - 06:00
27.01.2025 - 06:00
18.01.2025 - 06:00
07.01.2025 - 06:00
27.12.2024 - 06:00
17.12.2024 - 06:00
07.12.2024 - 06:00
27.11.2024 - 06:00
17.11.2024 - 06:00
07.11.2024 - 06:00
27.10.2024 - 06:00
17.10.2024 - 06:00
07.10.2024 - 06:00
29.09.2024 - 06:00
17.09.2024 - 06:00
07.09.2024 - 06:00
27.08.2024 - 06:00
17.08.2024 - 06:00
07.08.2024 - 06:00
27.07.2024 - 06:00
17.07.2024 - 06:00
07.07.2024 - 06:00
27.06.2024 - 06:00
17.06.2024 - 06:00
07.06.2024 - 06:00
27.05.2024 - 06:00
17.05.2024 - 06:00
07.05.2024 - 06:00
27.04.2024 - 06:00
20.04.2024 - 06:00
07.04.2024 - 06:00
27.03.2024 - 06:00
17.03.2024 - 06:00
07.03.2024 - 06:00
27.02.2024 - 06:00
17.02.2024 - 06:00
07.02.2024 - 06:00
27.01.2024 - 06:00
17.01.2024 - 06:00
07.01.2024 - 06:00
27.12.2023 - 06:00
16.12.2023 - 06:00
06.12.2023 - 06:00
27.11.2023 - 06:00
16.11.2023 - 06:00
10.11.2023 - 06:00
27.10.2023 - 06:00
17.10.2023 - 06:00
07.10.2023 - 06:00
27.09.2023 - 06:00
17.09.2023 - 06:00
07.09.2023 - 06:00
27.08.2023 - 06:00
16.08.2023 - 06:00
07.08.2023 - 06:00
26.07.2023 - 06:00
17.07.2023 - 06:00
07.07.2023 - 06:00
27.06.2023 - 06:00
17.06.2023 - 06:00
08.06.2023 - 06:00
BİR CEVAP YAZ
E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir