MEZARLARDAKİ ‘EL’ SEMBOLLERİ

Kumsal Şimşek

06.10.2025 - 21:26

YAYINLANMA

06.10.2025 - 21:26

YAYINLANMA

Kültür, maddi öğelerin, davranışların, düşünce ve duyguların, simgelerden oluşan simgelere dayalı bir örgütlenmesidir şeklinde yapılan kültür tanımına göre, diğer pek çok sembol gibi “el sembolü” de kültürel birikimin oluşmasında, kültürün gelecek kuşaklara aktarılmasında önemli bir role sahiptir.

***

Türk topluluklarında, tarihlerinin başlangıcından beri var olan ve günümüze kadar dönem ve bölge özelliklerinin etkisiyle farklılıklar göstererek gelebilen tarihi mezar taşları Anadolu’nun hemen her yerinde karşımıza çıkmaktadır. Bu haftaki konumuz olan ve Anadolu’da pek rastlanılmayan tarihi mezar taşlarındaki el motiflerinin tarih öncesi çağlarda kullanılmış mağaralardan başlayan yolculuğu günümüze kadar ulaşarak hem sembolik hem de dinsel anlamlarıyla karşımıza çıkar.

***

El motifi Türklerin eski çağlardan bu yana kullanageldikleri somut bir işarettir ve simgesel anlamları arasında ilahi koruma, şifa verme, doğurganlık, bereketli kılma, zararlı güçlerden, tehlikeli durumlardan korunma ve şans getirme gibi işlevleri olduğuna inanılmıştır.

İslam inancında ise, Hz Muhammed bir gün kızını ziyarete gittiğinde, kızı Fatma ile damadı Ali ve torunları Hasan ve Hüseyin’i mutlu bir şekilde bulmuş ve sevinerek sırtındaki hırkayı çıkararak, hepsini birden sarmıştır. Böylece aynı hırka altında beş kişi toplanmıştır. Tasavvufta buna abâ altına giren beş kişi anlamına gelen Pençe-i Al-i Aba denilmektedir. Pençe kelimesi “beş” anlamına gelen penc kökünden gelir. Aslı pence olup “pençe, el, avuç, beş parmak” anlamına gelir.

***

Âl kelimesi, “Aile, evlat, sülâle” anlamına; abâ kelimesi ise “yünden yapılmış kaba kumaş” anlamına gelir. Buna göre Pençe-i Al-i Abâ ifadesi, Hz. Muhammed’in kendisi ile birlikte abası altına aldığı yeğeni ve damadı Hz. Ali, kızı Hz. Fatma ve torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’den oluşan kutsal beşliyi belirtmektedir. Özellikle Alevi toplumu tarafından saygı görüp kutsanmıştır. Bu sebeple el sembolü genellikle Alevi mezar taşlarında karşımıza çıkar. Yapısal ve şekilsel özelliklerine göre Pençe-i âl-i abâ sembolünde genel olarak parmaklar yukarı doğru uzatılmış, avuç içi ise açık ve karşıya uzatılmış hâlde bulunur.

***

Görseldeki mezar taşı erkeğe ait olup, el motifine aynı zamanda kadın mezar taşlarında da rastlanır. İslam öncesinden “Umay Ananın Elini” İslami devirde de “Fatma Ananın Elini” sembolize etmektedir. Bereket ve bolluğa kavuşma, doğumun kolay geçmesi, şifa bulma ile ilgili inanış ve uygulamalarda Umay Ana ve Fatma Ana’nın neredeyse aynı role ve işlevlere sahip olduğu görülür. Sonuç olarak İslam’ın kabulünden sonra İslami bir kimlik kazanarak Müslüman dünyasında önemli bir yeri olan Fatma Ana’nın eline dönüşerek bu kültür içerisinde varlığını farklı bir kimlikle devam ettirerek zamanımıza kadar gelmiştir.

***

Görüldüğü gibi sembolik ve dinsel yönleriyle açıklamaya çalıştığımız el motifi; mezar taşlarındaki anlamı ile mezarda yatan şahsı temsil etmek amacı ile yapılmış olduğu tahmin edilmekle beraber, yöresel veya dini içerikli bir karakter taşıdıkları düşünülebilir. El motifi, Hz. Muhammed ve onun ehli beytine olan sevgisinin bir ifadesi olarak mezar taşlarına işlenmiştir.

***

Aynı zamanda Hz. Hüseyin’in taşıdığı İslam sancağının yere düşmediğini ve kıyamete kadar bu sancağın ellerde taşınacağını da sembolize eder. Mezar taşının bulunduğu yörede halk arasında yaygın bir şekilde ifade edilen bilgiye göre de el motifi; mezarda yatan kişinin maharetli olduğunu, elinden her işin geldiğini, işinde usta olduğunu gösteren sembolik anlamlara sahiptir.

BİR CEVAP YAZ

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yorumlar (0 Yorum)

MEZARLARDAKİ ‘EL’ SEMBOLLERİ

Kumsal Şimşek

BİR CEVAP YAZ

Diğer Yazıları

GÖNÜL GÖZÜYLE HAK DİLİYLE…

ŞAİR VE ÖLÜM (2)

ŞAİR VE ÖLÜM (1)

DÖRT SAYISININ MİSTİK YOLCULUĞU

MEZAR TAŞLARINDA ÜÇ SAYISININ ŞİFRESİ

TÜRK KÜLTÜRÜNDE TAMGALAR

KAYBOLAN DEĞERLER

ON İKİ HAYVANLI TÜRK TAKVİMİ- AT

OLMAYAN TARİH BİLİNCİMİZ!

ANTALYA’DA KAYA ÇİZİMLERİ

MEZAR TAŞLARINDA ‘KANDİL’ MOTİFLERİ

TÜRKLERDE HÜKÜMDARLIĞIN SEMBOLÜ

BEŞİK EŞİK KEŞİK

YOK OLAN DEĞERLERİMİZ

YUNUS DER Kİ…

İLAHİ KUDRETİ HATIRLATANLAR

KAZ AYAĞI TAMGA

SARIKIZ’IN KAZLARI

BAĞIMSIZLIĞIN SİMGESİ

YANAN AĞAÇLAR YANAN RUHLAR

CENNET DAMGASI

TÜRK KAYA ÇİZİMLERİ

OBADAN YATIRA

GEÇMİŞTEN BUGÜNE KURBAN BAYRAMI

DAĞLARIN İZİNDE-OBOO

ÖTENİN KAPISINDAKİ ESTETİK

SEKİZ KÖŞELİ YILDIZ

TÜRK MİTOLOJİSİ VE MEZAR TAŞLARI

TOPRAĞI BOL OLSUN

GÜL MOTİFİ

KUŞ SEMBOLİZMİ

SELÇUKLU YAPILARINI SÜSLEYEN VARLIKLAR

MEZAR TAŞLARINDA UZUN SAÇLARIN SIRRI

MEZAR TAŞLARINDA HURMA TASVİRLERİ

TAŞLARIN DİLİYLE GEÇMİŞİN SIRLARI

MEZAR TAŞLARINDA ‘İBRİK’ TASVİRLERİ

12 HAYVANLI TÜRK TAKVİMİ - YILAN YILI

TÜRK KÜLTÜRÜNÜN SESSİZ TANIKLARI

ÇAVULDUR BOYU DAMGASI

MEZAR TAŞLARINDA ‘GÜNEŞ’ MOTİFLERİ

HER ŞEY SUSAR TAŞLAR KONUŞUR

MEZAR TAŞLARINDA MERDİVEN MOTİFLERİ

MEZARA TAHTA DİKME GELENEĞİ

KAZ AYAĞI TAMGASI

TARAK TAMGA

ZAFERİN, HÂKİMİYETİN VE KUDRETİN TEMSİLCİSİ

AĞIT VE SIĞIT ÜZERİNE NOTLAR

Mezara ters ayna bırakma geleneği

Aşkını tarihe kazımak

ESKİ TÜRKLERDE SAÇ KAVRAMI

TÜRKLERDE ÖLÜM OLGUSU

Son Yolculuk: Barktan türbeye

DİLEK AĞACI VE TEMSİLİ BEŞİK

GÜNEŞ VE AY SEMBOLİZMİ

TÜRK KÜLTÜRÜNDE ‘ÜÇ’ SAYISININ ÖNEMİ

KURT KAPANI MOTİFİ

AT TASVİRLİ MEZAR TAŞLARIMIZ

ANTALYA’NIN BAŞKURT’U

PABUÇU DAMA ATILANIN HİKÂYESİ

HER MEZAR TAŞININ ALTINDA TARİH YATAR

SAHİPSİZ MİRASA DAİR NOTLAR

KUDRETİN, HAKİMİYETİN VE ZAFERİN TEMSİLCİSİ

HIDIRELLEZ-YENİDEN DOĞUŞ

CAMİ TASVİRLİ MEZAR TAŞLARIMIZ

KROMLEKLİ YAPILARA ANTALYA’DAN BİR ÖRNEK

ATALARIMIZIN İMZALARI

ÖLÜM SANAT VE KADIN

ANTALYA’DA BİR BAŞKURT

TÜRK KADINI

TAĞRAĞ’DAN TUĞRA’YA

UMAY İNANIŞININ ANTALYA’DAKİ İZLERİ

MEZAR TAŞLARINDA BUĞDAY/BAŞAK MOTİFİ

KAYI BOYU DAMGASININ ANTALYA’DAKİ İZLERİ

AŞKINI TARİHE KAZIMAK

LALE MOTİFİNİN MEZAR TAŞLARINA YANSIMASI

12 HAYVANLI TÜRK TAKVİMİ- EJDER YILI